Tibbi Ensiklopediya


Yumurtalıqların polikistozu

2132

Yumurtalıqların polikistozu klinik simptomokomplekslər içərisində çox tez-tez təsadüf olunaraq çoxsaylı tədqiqatçıların nəzər diqqətində qalmaqda davam edir. Belə ki, yumurtalıqların polikistozu dedikdə:

  • Yumurtalıqların polikistoz xəstəliyi və ya Şteyn-Levental sindromu (sklerokistoz yumurtalıqlar)
  • İkincili yumurtalıqların polikistozu (böyrəküstü vəz mənşəli hiperandrogeniyalar fonunda və sinir-mübadilə-endokrin sindrom fonunda əmələ gələ bilər) başa düşülür. 

Anovulyator sonsuzluğun və hiperandrogeniyanın əsas səbəblərindən biri məhz yumurtalıqların polikistoz sindromudur (YPS). Belə xəstələrdə aybaşı pozğunluğu, anovulyasiya, piylənmə, hirsutizm (tüklənmə) olur. Bu xəstəliyin reproduktiv yaşda rastgəlmə tezliyi cəmi 5-10 faizdir, belə ki, xəstəlik adətən ilk aybaşı (menarxe) dövründə başlayır. İlk dəfə bu xəstəlik 70 il öncə aşkarlanmış və onu öyrənən müəllifin adı ilə Şteyn Levental sindromu kimi ədəbiyyata daxil olmuşdur. Bu sindrom özündə aşağıdakı simptomları cəmləşdirir: amenoreya, hirsutizm, piylənmə, sonsuzluq, böyük ölçülü yumurtalıqlar. Sindromun əsas əlaməti olan oliqo-amenoreya qanda baş verən dərin hormonal dəyişikliklərlə əlaqədardır.

Histoloji müayinələrə əsasən yumurtalıqların subkortikal qatında çoxsaylı kistalar aşkar olunur, yumurtalıqların ağlı qatı qalınlaşır, beyin maddəsi fibrozlaşır və çoxsaylı atreziya olunmuş follikullar qeyd olunur.

Makroskopik olaraq hər iki yumurtalıq 2-6 dəfəyə qədər böyüyür və səthi çoxsaylı kistoz-atreziya olunmuş follikullarla örtülür. Yumurtalıqların səthi hamarlaşır, ovulyasiya izləri olmur, kapsulası qalınlaşmışdır, ağımtıl rəngdədir, qalınlığı adi gözlə (laporotomiya zamanı) belə baxdıqda görünür. Beləliklə, ağlı qişanın (kapsulanın) sklerozlaşması (qalınlaşması), stromanın hiperplaziyası, follikulların kistoz atreziyası, follikulların “teca” hüceyrələrinin hiperplaziyası yumurtalıqların polikistozu üçün xarakterik olan histoloji əlamətlərdir. Məlum olmuşdur ki, bu sindrom üçün xarakterik olan əlamətlər bir çox patoloji vəziyyətlərdə də rast gəlinə bilər: adrenogenital sindrom, İtsenko-kuşinq sindromu, hiperprolaktinemiya, genital vərəm, xroniki residivləşən salpinqooforit, pubertat dövründə keçirilmiş xroniki tonzillogen infeksiya və stressor situasiyalar belə xəstəliyə təkan verə bilər. Xəstəliyin tipik forması həqiqi Şteyn-Levental sindromu, qarışıq forması yumurtalıq və böyrəküstü vəz mənşəli hiperandrogeniya fonunda əmələ gəlir; sentral forma isə hipotalamo-hipofizar sistemdə olan dəyişikliklər nəticəsində inkişaf edir. Sindromun piylənmə ilə müşahidə olunan və normal bədən çəkisi fonunda gedən etiopatogenetik mexanizmləri mövcuddur.

Normal bədən çəkisi olan qadınlarda inkişaf edən sindromun patogenetik əsasını birincili yumurtalıq ferment sisteminin genetik defekti təşkil edir. Əsasən steriodogenezin sonuncu etapı olan 19-hidroksilaza fermenti zəncirində pozulma baş verir. Bu fermentin çatışmazlığı androgen sələflərinin estrogenlərə çevrilməsini blokada edir.

Nəticədə testosteron (aktiv androgen) qanda toplanır, estrogenlərin sintezi isə kəskin azalır. Kiçik kistlərin möhtəviyyatında testosteron və androstendion olur, estrogen isə demək olar ki, yox səviyyəsinə enir. Digər rastgəlinən ferment defekti 3-β-oksi-dehidrogenazadır ki, bu zaman qanda DHEA-S androstendion, testosteron kəskin artır. LH-nun artması və LH/FSH nisbətinin yüksəlməsi YPS-un əsas göstəricilərindən biridir. LH-nun artması bilavasitə androgenlərin sekresiyasının yüksəlməsi ilə əlaqədardır. Məlumdur ki, piylənmədə insulinə rezistentlik və hiperinsulinemiya əsas yer tutur. İnsulin insulinəbənzər boy faktorunun əmələ gəlməsini gücləndirir ki, bu da yumurtalıqların interstisial toxumasında və “teca”hüceyrələrində androgen sintezini stimulyasiya edir. Piy toxuması aromatoz aktivliyə malik olduğundan androgenləri estrogenlərə çevirir. Bu mexanizm insulin təsiri altında daha da sürətlənir. Məhz, buna görə də YPS-u piylənmə, hiperinsulinemiya, insulinərezistentlik, dislipidemiya və hətta hiperpiqmentasiya ilə xarekterizə olunur. Hər iki mexanizmdə yumurtalıqlarda androgen sintezi artır. Androgenlər isə bu xəstəlik üçün xarakterik olan follikulların atreziyasına səbəb olur. Artıq qeyd etdiyimiz kimi xəstəliyin əsas əlamətləri olan oliqoamenoreya, nisbi hiperestrogeniya səbəbindən bəzən rast gəlinən asiklik uşaqlıq qanaxmaları, hipertrixoz qanda androgenlərin artması səbəbindən baş verir. Qadın morfotipi saxlanılır, tüklənmə çox kəskin olmayıb üst dodaqlarda, baldırlarda, qarının ağ xətti boyunca, aralıq nahiyəsində qeyd olunur. Hipertrixoz adətən menarxedən başlayır.

Birincili sonsuzluq xəstəliyin kardinal əlaməti kimi göstərilir, çünki xəstəlik adətən pubertat yaşda ilk menarxe ilə və ya dərhal sonra başlayır. Menstrual pozğunluqlar aybaşı sayılarının azalması və ya tamamilə kəsilməsi də menarxe yaşından (12-13 yaş) başlayır. Bir sözlə, qızlarda aybaşı sikli formalaşmır. Hazırki dövrdə YPS-na diaqnoz qoymaq çətinlik törətmir. İlk növbədə xəstənin xarici görünüşü, anamnestik məlumatlar və əlbəttə ki, USM-inin rolu əvəzsizdir. Həmçinin qanda LH/TSH nisbətinin 2,5-dən yüksək olması, xüsusən 3:1 əsas hormonal göstərici kimi həkimlərin köməyinə çatır. Eləcə də qanda testosteron bir qədər yüksəlir, DHEA, 17-OH-progesteron norma daxilində qalır, sidikdə 17 KS (ketosteroid) artır. Deksametazon sınağı çox az, cəmi 20-25 faiz testosteronun azalmasına səbəb olur. Bu da prosesin məhz yumurtalıqla (böyrəküstü vəzlə deyil) əlaqədar olduğunu bir daha sübut edir. YPS-nın müalicəsində əsas məqsəd aybaşı ritmini qaydaya salmaq, fertillik qabiliyyətini bərpa etmək, hiperplastik proseslərin və o cümlədən, adenokarsinomanın profilaktikasını aparmaqdır.

Xəstəliyin müalicəsində onun genetik mənşəli olduğunu bir daha yada salmaq mühümdür. Hazırda xəstəliyin konservativ və cərrahi müalicə yolları vardır. Lakin artıq qeyd etdiyimiz kimi əsas məqsəd qadının fertillik qabiliyyətinin bərpasıdır, yəni qadının “ana” ola bilməsidir. Konservativ yollarla aybaşı sikli normallaşa, hiperplaziyanın qarşısı alına bilər. Bu məqsədlə antiestrogenlərdən, kontraseptivlərdən, FSH tərkibli hormonal preparatlardan, antiandrogenlərdən istifadə olunur.

Piy toxuması xəstəliyin patogenezində əsas rol oynadığından piylənmənin müalicəsi və bədən çəkisinin azaldılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nəhayət, xəstəliyin cərrahi müalicəsi kimi yumurtalıqların laporotomik və ya laporoskopik yolla pazvari rezeksiyası aparılır. Bu zaman yumurtalıq toxumasının  2/3 hissəsi götürülür. Həmçinin elektrokauterizasiya, termokauterizasiya üsulları da vardır. Lakin xəstəliyin dərin hormonal patologiya olduğunu və genetik aspektlərə kökləndiyini nəzərə alaraq müalicə metodları bəzən müvəqqəti effekt də verə bilər, və ya yarımçıq effektlə də nəticələnə bilər. Bu baxımdan köməkçi metodlardan da istifadə olunmalıdır: bədən çəkisinin pəhriz sxemləri, arıqlama çayları və s. yollarla azaldılması; tüklərin elektroepilyasiyası, fotoepilyasiyası və s.

Sonda, yumurtalığın polikistozu diaqnozu qoyulmuş xəstələr bilməlidirlər ki, bu xəstəlik zamanı olan hiperinsulinemiya II tip şəkərli diabetin əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər; hiperandrogeniya damar xəstəliklərinin inkişafına təkan verə bilər; belə xəstələr arterial hipertoniyaya meyilli olurlar; xroniki anovulyasiya isə endometriumun hiperplaziyası və hətta uşaqlıq cisminin xərçənginə belə gətirib çıxara bilər. Lakin tibbin imkanları buna yol vermir və belə diaqnozlu xəstələr müalicə olunaraq gələcəyin anası və sağlam qadını kimi yaşayırlar.

Uyğun analiz 1

Uyğun analiz 2

Uyğun analiz 3

Uyğun analiz 4

Uyğun analiz 5



e-Sual

Həkim məsləhəti

Sual göndərin, cavab e-mailə gəlsin!

e-Bülleten

Sağlam həyat üçün

Abunə olun, bülleten e-mailə gəlsin!